तुमची मुक्ती समाजाच्या मुक्तीमध्ये आहे. आज माझी स्थिती एका मोठ्या खांबासारखी आहे, जो टांगलेल्या तंबूला आधार देत आहे. हा पोल कधी राहणार नाही याची काळजी वाटते. माझी तब्येत चांगली नाही. तुमच्यापासून कधी दूर जाईन ते मला माहीत नाही.
या करोडो असाह्य आणि हताश लोकांच्या हिताचे रक्षण करणारा एकही तरुण मला सापडत नाही. जेव्हा मला वाटतं की, मी एवढा उच्चशिक्षित आहे तरी स्वयंपाकघरात भांडी साफ करणारा ब्राह्मण मला अस्पृश्य समजतो, तेव्हा माझ्या करोडो बांधवांचे काय होईल? मला वाटते की काही तरुण पुढे आले तर मी आनंदाने निघून जाईन. शेवटी, मी तुम्हाला सांगू इच्छितो की "स्वतला शिक्षित करा, संघटित व्हा, आशावादी व्हा आणि मग आपल्या हक्कांसाठी संघर्ष करा. यातच तुमची मुक्ती आणि कल्याण आहे."
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी 18 मार्च 1956 रोजी आग्रा येथे हे केलेले ऐतिहासिक भाषण आहे.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दलित आणि सामाजिकदृष्ट्या मागासलेल्या वंचितांच्या उत्थानासाठी आपले जीवन अर्पण केले. दीन दलितांसाठीचे एक मसिहा होते, त्यांनी त्यांच्यासारख्या लाखो अस्पृश्यांसाठी भेदभाव करणाऱ्या व्यवस्थेविरुद्ध जोरदार लढा दिला. बाबासाहेबांनी सुरू केलेली सामाजिक-राजकीय चळवळ आपल्या आजोबा, आजी, आई वडिलांच्या रक्त आणि घामाने पुढे नेली आणि पुढे उभी राहिली. प्रत्येक संकटाला तोंड देऊन त्यांनी लढा आपल्या खांद्यावर घेतला. समाजाला जो काही वेळ, पैसा, मेहनत करता येईल ती, ती त्यांनी केला. का? तर ही चळवळ जिवंत ठेवण्यासाठी. या श्रमाची आणि त्यागाची फळे समाजात वाटली. हे काम पुढे नेणारी पिढी हळूहळू इतिहासाचा भाग होत आहे. आज, समाजाला पुढे नेण्याची जबाबदारी तुमच्या खांद्यावर आहे. नवीन तरुण-तरुणींनी चळवळीचे हे चाक पुढे नेणे अपेक्षित आहे. पण, दुखद गोष्ट म्हणजे त्यांची भावना, समर्पण आणि तसे करण्याची इच्छा आता कमी-कमी होत चालली आहे.
जर तुम्ही चळवळ पुढे नेली नाही, तर आधीच्या पिढ्यांचे रक्त आणि घाम व्यर्थ गेला म्हणून समजा. हा लढा, बाबासाहेबांचा संघर्ष निष्फळ ठरेल. आज तुम्हाला ज्या कम्फर्ट झोनची सवय झाली आहे ते शक्य झाले कारण, तुमच्या आधीच्या पिढीने त्यासाठी संघर्ष केला. परंतु तुम्ही ह्याविषयी गाफील राहिलात तर हा कम्फर्ट झोन कधीही संपू शकतो.
आज आपण जी स्थिती उपभोगत आहोत, त्याबद्दल आपण आपल्या पूर्वजांचे आभार मानतो. ही चळवळ आपल्या खांद्यावर घेऊन पुढे जा आणि आपल्या भावी पिढीला आपल्यासारखी स्वाभिमानाने जगण्याची संधी शाबूत ठेवा.
जय भीम !
- ऍड. प्रकाश आंबेडकर 27 ऑक्टोंबर 2024
